Jim Jarmusch: Το σινεμά πρέπει να περιοριστεί στην ουσιώδη ποίησή του – Cinefreaks.gr Cinefreaks.gr

Jim Jarmusch: Το σινεμά πρέπει να περιοριστεί στην ουσιώδη ποίησή του

Αφιερώματα, Συνεντεύξεις | 11-4-2014 |

Ο Jim Jarmusch είναι μέλος αυτού του ελιτίστικου κλαμπ των ανεξάρτητων δημιουργών, που έχουν καλύψει σχεδόν κάθε ρόλο στη διαδικασία της κινηματογραφικής δημιουργίας. Γι’ αυτόν η μουσική ήταν πάντα ζωτικής σημασίας παράγοντας της καλλιτεχνικής έκφρασης, είτε παίζει με την μπάντα του, συμπεριλαμβάνει μουσικούς στο καστ των ταινιών του (Tom Waits, Iggy Pop), ή γυρίζοντας μουσικά ντοκιμαντέρ. Στην τελευταία του ταινία Only Lovers Left Alive, όχι μόνο βγάζει τα βαμπίρ από τις ταινίες για εφήβους και τα τοποθετεί σε ένα έξυπνο και αστείο σενάριο, αλλά δίνει σε ένα από τα αρχι-βαμπίρ, τον Adam (Tom Hiddleston), την ιδιότητα του μουσικού, με τάση στις ακριβές κλασικές κιθάρες και την αναλογική ηχογράφηση, με τον ίδιο τον Jarmusch να παίζει κιθάρα σε όλα τα κομμάτια του soundtrack.

Σε συνέντευξη που έδωσε στα πλαίσια του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, ο Jim Jarmusch μίλησε για το τελευταίο του φιλμ και για το ρόλο που έχει η μουσική στη ζωή και το έργο του.

Γιατί αποφασίσατε να κάνετε μια ταινία με βαμπίρ; Έγινε ως αντίδραση σε όλες αυτές τις ταινίες για εφήβους, που αγνοούν τη μυθολογία;

Υπάρχουν εκατοντάδες ταινίες με βαμπίρ, αλλά η δική μας δεν είναι ταινία τρόμου. Είναι κάτι το διαφορετικό. Υπάρχουν πολλές διαφορετικές ταινίες με βρικόλακες που δεν είναι ταινίες τρόμου. Μία από τις πιο όμορφες είναι το Vampyr του Carl Dreyer, αλλά υπάρχουν πολλές ακόμα˙ το The Hunger του Tony Scott, μερικές πιο πρόσφατες, όπως το Let the Right One In, που μου αρέσει πολύ. Επίσης η Claire Denis έχει κάνει ένα φιλμ που λέγεται Trouble Every Day, ο Abel Ferrara το Addiction, το Nadja του Michael Almereyda. Υπάρχουν πολλά φιλμ με βαμπίρ που δεν είναι ταινίες τρόμου.

Ήσαστε πάντοτε ένας ανεξάρτητος δημιουργός. Όσο πάει γίνεται όλο και πιο δύσκολο να παραμείνετε ανεξάρτητος;

Αγαπώ πολύ τη φόρμα. Το φιλμ είναι μια τόσο όμορφη φόρμα, αλλά γίνεται πολύ δύσκολο – είναι πολύ διαφορετικά τώρα σε σύγκριση με πέντε χρόνια πριν – να χρηματοδοτήσεις ταινίες. Δεν ξέρω τι να πω γι’ αυτό, πάρα μόνο ότι προχωράμε ακάθεκτοι.

Κατά τη διάρκεια της καριέρας σας, έχετε αποκτήσει το στάτους ενός από τους πιο σεβαστούς ανεξάρτητους σκηνοθέτες του arthouse κινηματογράφου στον κόσμο. Προς το τέλος της ταινίας, ο Adam και η Eve παρακολουθούν τη Yasmine Hamdan να τραγουδά, και η Eve λέει, «Είναι καταπληκτική. Πρέπει να είναι πολύ διάσημη.» Και ο Adam απαντά, «Ελπίζω όχι. Είναι πολύ καλή για να είναι διάσημη.» Πρόκειται για αντανάκλαση του στάτους σας;

Αυτό που εννοούσα είναι ότι πάντα έβρισκα πιο ενδιαφέροντα τα πράγματα που βρίσκονταν εκτός του mainstream. Ό,τι βρίσκεται στο περιθώριο με συγκινεί περισσότερο. Πάντοτε υπήρχε μια mainstream κουλτούρα και μια ’περιθωριακή’ κουλτούρα, και τα πιο καινοτόμα πράγματα είναι στο περιθώριο. Όχι πάντα, αλλά συχνότερα.

<

Και εσείς πού πιστεύετε ότι βρίσκεστε;

Είμαι σίγουρα κάπου στο περιθώριο. Δε θεωρώ ότι είμαι mainstream. Υπάρχουν κάποιοι άλλοι άνθρωποι που σέβομαι πολύ, οι οποίοι έχουν το θάρρος και σπάνε πολύ περισσότερους κανόνες. Αυτοί είναι πιο ‘περιθωριακοί’ από τη δουλειά μου.

Πώς βλέπετε το σημερινό ανεξάρτητο αμερικάνικο σινεμά;

Εξαρτάται από το πώς ορίζουμε το ανεξάρτητο σινεμά. Έχει καταντήσει να είναι εργαλείο μάρκετινγκ, ειδικά στην Αμερική, επομένως δεν ξέρω τι σημαίνει. Τα πράγματα έχουν αλλάξει, και η παγκόσμια οικονομική κρίση, και οι νέοι τρόποι διανομής των φιλμ έχουν αλλάξει τον τρόπο χρηματοδότησής τους. Δε γνωρίζω ποιο θα είναι το μέλλον, όμως ξέρω ότι το νέο κύμα των ελληνικών ταινιών χαμηλού budget είναι πράγματι το μέλλον, και μάλλον με τον καλύτερο τρόπο. Αν κοιτάξεις την ιστορία οποιασδήποτε μορφής τέχνης, ας πάρουμε για παράδειγμα την ιστορία του rock ‘n’ roll, θα δεις ότι κινείται σε κύκλους και ότι υπάρχουν κύκλοι όπου, για παράδειγμα, όταν ήμουν νεώτερος είχαμε κουραστεί από αυτό το ‘stadium’ rock ‘n’ roll, αυτή την εμπορική rock ‘n’ roll που μας επέβαλλαν οι δισκογραφικές. Έτσι λοιπόν αυτό είναι πολύ σημαντικό, αρχίζοντας ίσως με τους The Stooges, ή τους Sex Pistols, ή τους Ramones, η ιδέα είναι να το περιορίσεις στα ουσιώδη. Μην ανησυχείς ότι δεν είσαι επαγγελματίας, και με κάποιον τρόπο αυτό είναι το μέλλον, αυτό που είναι το σινεμά σήμερα. Γύμνωσέ το από τα πάντα.

Μου φαίνεται πολύ πιο ενδιαφέρον να δω μια ταινία κάποιου Έλληνα δημιουργού που μπορεί να στοίχισε 200.000 δολάρια, από το να δω το The Great Gatsby του Baz Luhrmann. Αυτή είναι η άποψή μου, αλλά το σινεμά πρέπει να περιοριστεί στην ουσιώδη ποίησή του. Είναι ένας κύκλος και τώρα είμαστε μέσα του, ίσως εξαναγκασμένοι από την παγκόσμια οικονομία, και ίσως να είναι για καλό. Ήδη στην Ελλάδα, τη Ρουμανία, εδώ και χρόνια στο Ιράν, έχουμε αυτό το όμορφο νέο σινεμά, που σε κάνει να σκέφτεσαι, «Πώς είναι δυνατό να κάνουν σινεμά σε μέρη σε τόσο σοβαρή κρίση;» Κι όμως συμβαίνει. Δεν μπορώ να προβλέψω, αλλά αγκαλιάζω τους ανθρώπους που βρίσκουν το δικό τους τρόπο να εκφραστούν. Είμαι πολύ αισιόδοξος γι’ αυτό. Δεν μπορείς να σκοτώσεις αυτές τις πανέμορφες φόρμες, αλλά δε θα τις σώσουν τα λεφτά.

Το soundtrack της ταινίας είναι φανταστικό. Είναι εμπνευσμένο από την πρόσφατη επανεμφάνιση της ψυχεδελικής μουσικής;

Μου αρέσουν πολλά διαφορετικά είδη μουσικής. Η μουσική είναι πραγματικά η αγαπημένη μου. Πιστεύω πως ό,τι δυνατότερο δίνει ο άνθρωπος εκφραστικά, είναι η μουσική. Δεν ξέρω πώς ακριβώς να ορίσω το νέο ψυχεδελικό κίνημα, αλλά υπάρχουν πολλές μπάντες που πραγματικά αγαπώ, που περιγράφονται με αυτόν τον τρόπο. Μου αρέσει επίσης η drone μουσική, μου αρέσει η trance, μου αρέσουν οι διάφορες κατηγορίες metal, που λέγονται stoner ή doom metal. Κάποια από αυτά μου αρέσουν πάρα πολύ. Μου αρέσει επίσης η underground hip hop, και άλλα στυλ. Αλλά μου αρέσει πάρα πολύ και αυτή η αναβίωση της ψυχεδελικής μουσικής, που σε μεταφέρει και σε παρασύρει και σε επηρεάζει με έναν αισθησιακό ή αισθητηριακό τρόπο. Επίσης μου αρέσει η heavy rock ‘n’ roll. Αλλά μου αρέσουν πολλοί διαφορετικοί τύποι μουσικής.

Έχετε τη δική σας μπάντα. Τι παίρνετε από τη μουσική που δεν το παίρνετε από τον κινηματογράφο;

Όταν φτιάχνεις ένα φιλμ παίρνει αρκετά χρόνια. Παίρνει δύο χρόνια να φτιάξεις ένα φιλμ, από τη συγγραφή και τη χρηματοδότηση, στο γύρισμα και το μοντάζ. Η μουσική είναι πολύ άμεση, οπότε τα πράγματα σου βγαίνουν πολύ γρήγορα. Ο συνθέτης της ταινίας, Jozef van Wissem, που είναι Ολλανδός και παίζει λαούτο, και εγώ, κάναμε μερικούς δίσκους τον περασμένο χρόνο, και η μπάντα μου, οι SQÜRL, που αποτελείται από τον Carter Logan, εμένα και τον Shane Stoneback, και τώρα και τον Jozef όταν παίζουμε live, φτιάξαμε όλη την υπόλοιπη μουσική της ταινίας, γύρω από τη μουσική του Jozef. Όλη η κιθάρα στην ταινία είναι η δική μου κιθάρα, κάνοντας ένα χαμηλό βουητό.

Ως κινηματογραφιστής και μουσικός, τι έρχεται πρώτο, η εικόνα ή ο ήχος;

Τίποτα από τα δύο. Ό,τι έρχεται πρώτο είναι συνήθως κάποιοι χαρακτήρες και κάποια μέρη. Φαντάζομαι τον κόσμο που θέλω να δημιουργήσω , οπότε σκέφτομαι τα μέρη όπου θέλω να τοποθετήσω την ταινία, και την ίδια στιγμή σκέφτομαι τους κεντρικούς χαρακτήρες, οπότε τίποτα από τα δύο δεν έρχεται πρώτο. Η εικόνα και ο ήχος είναι σχεδόν το ίδιο για μένα, καθώς δημιουργούν μιαν ατμόσφαιρα. Το φιλμ είναι η μορφή τέχνης που είναι πιο κοντά στη μουσική, γιατί το φιλμ περνά πριν από σένα στο δικό του χρόνο. Έχει έναν εσωτερικό ρυθμό, είναι επεξεργασμένο και έχει κίνηση και μετατοπίσεις. Έχει πιο αργά και πιο γρήγορα μέρη, ήσυχα μέρη και θορυβώδη μέρη. Για μένα είναι πολύ συνυφασμένα. Προσπαθώ να μαθαίνω πώς να κάνω σινεμά, μέσα από τη μουσική, και σκέφτομαι τη μουσική με κινηματογραφικούς όρους. Είμαι μπερδεμένος, αλλά ευχάριστα μπερδεμένος.

Ως κάτοικος της Νέας Υόρκης και μουσικός, θα πρέπει να σας στεναχώρησε ο πρόσφατος χαμός του Lou Reed.

Έχω ζήσει στη Νέα Υόρκη για μεγάλο χρονικό διάστημα και ο Lou Reed είναι κατά κάποιον τρόπο ο ‘νονός’ μας της rock ‘n’ roll. Ο Lou Reed και οι The Velvets ήταν πολύ πρωτοποριακοί, και την περίοδο που πρωτοεμφανίστηκαν οι Velvet Underground, ο κόσμος το μισούσε και θεωρούσε ότι επρόκειτο για θόρυβο και όχι για μουσική, και τώρα βλέπεις πόσο διαδεδομένη είναι η έμπνευση και η επιρροή των Velvet Underground, και φυσικά του Lou Reed. Για τη Νέα Υόρκη είναι πραγματικά μια μεγάλη απώλεια να χάσουμε τον Lou. Αλλά δεν τον χάνουμε, γιατί μας έδωσε τόσα υπέροχα πράγματα. Δεν ήμασταν φίλοι, αλλά τον γνώριζα, είχαμε κάνει παρέα και είχαμε δειπνήσει μαζί κάποιες φορές και είχα περάσει ώρες συζητώντας μαζί του. Για μένα αποτελούσε τεράστια πηγή έμπνευσης. Οπότε λέω, ζήτω ο Lou Reed.

Σε έναν από τους κανόνες σας της κινηματογραφικής δημιουργίας λέτε, «Τίποτα δεν είναι αυθεντικό. Κλέψτε από οτιδήποτε τροφοδοτεί την έμπνευση και τη φαντασία σας.» Εσείς από πού κλέψατε για αυτή την ταινία;

Το πιθανότερο είναι ότι έκλεψα από παντού, αλλά όχι συνειδητά. Δεν υπάρχει τίποτα στο φιλμ, για το οποίο να μπορώ να πω συνειδητά ότι έκανα άμεση αναφορά σε κάποια ταινία, αλλά τα πράγματα στα οποία αναφέρονται οι χαρακτήρες του φιλμ και λένε ότι έχουν αποτελέσει έμπνευση γι’ αυτούς, αυτά τα πράγματα είναι έμπνευση για το φιλμ αυτό καθεαυτό. Δεν ξέρω αν το ‘κλέψτε’ ήταν η καλύτερη λέξη που θα μπορούσα να χρησιμοποιήσω όταν το έγραψα αυτό, αλλά η πρόθεσή μου ήταν να πω ότι στην πραγματικότητα δεν υπάρχουν πρωτότυπες ιδέες. Η ομορφιά τους είναι ότι είναι σαν κύματα στον ωκεανό και ότι συνδέονται με πράγματα που υπήρχαν πριν από αυτές, και πιστεύω ότι είναι πολύ σημαντικό να αγκαλιάζεις τα πράγματα που σε ενδιαφέρουν και σε εμπνέουν και να τα ενσωματώνεις σε ό,τι κάνεις, όπως έκαναν πάντοτε όλοι οι καλλιτέχνες. Αυτοί που λένε ότι δεν το κάνουν λένε ψέματα. Ή φοβούνται ότι η δουλειά τους δε θα αντιμετωπίζεται ως αυθεντική κατά κάποιον τρόπο.

Γιατί επιλέξατε το Tangier και το Detroit για να τοποθετήσετε το φιλμ; Ήταν η πολυπολιτισμικότητα  του Tangier που έχει προσελκύσει παλαιότερα μεγάλους συγγραφείς και επειδή το Detroit είναι πλέον σύμβολο της Δυτικής βιομηχανικής παρακμής;

Δεν είμαι πολύ αναλυτικός. Δε θέλω να μιλήσω για το συμβολισμό αυτών των πόλεων γιατί βρίσκεται μέσα στην ταινία. Ό,τι σημαίνουν βρίσκεται μέσα στην ταινία και η αλήθεια είναι ότι δε θέλω να το εξηγήσω. Ένιωσα ότι ήταν τα σωστά μέρη που θα βοηθούσαν να ορίσω αυτούς τους χαρακτήρες. Η ταινία δεν είναι μια ταινία για βαμπίρ, ή μια ταινία τρόμου, αλλά μια ιστορία αγάπης και μια σπουδή πάνω στους χαρακτήρες, άρα τα μέρη όπου ζουν είναι πολύ σημαντικά ώστε να τους ορίσουμε. Είναι σημαντικό να είναι βαμπίρ γιατί αυτό τους επιτρέπει να έχουν μια εικόνα της ιστορίας εδώ και εκατοντάδες χρόνια, που είναι μέρος της ιστορίας. Επίσης αγαπώ πολύ το Detroit και το Tangier, οπότε έπαιξε ρόλο και το γεγονός ότι ήθελα να περάσω χρόνο εκεί. Και οι δυο αυτές πόλεις έχουν πολλά πλεονεκτήματα και θα μπορούσα να μιλάω για ώρες εξηγώντας γιατί μου αρέσουν και τι σημαίνουν στην ταινία, αλλά προτιμώ να μην το κάνω.

Το Dead Man ήταν ένα φιλμ για το θάνατο και το Only Lovers είναι ένα φιλμ για την αθανασία. Μήπως η ηλικία αλλάζει τον τρόπο που βλέπετε τη ζωή;

Δε νομίζω. Για μένα, το Dead Man είναι μια ταινία για το πώς ζωή και θάνατος βρίσκονται στον ίδιο κύκλο, είναι το ίδιο πράγμα κατά κάποιον τρόπο. Αυτή  η ταινία έχει να κάνει με, και δεν είμαι καλός στο να αναλύω τις δικές μου ταινίες – δε θέλω να ξέρω με τι ακριβώς έχει να κάνει – αλλά είναι αρκετά μυστηριώδης για μένα. Ελπίζω ότι μέρος της είναι να γιορτάει το γεγονός ότι έχουμε συνείδηση, γιατί αν κοιτάξεις τον πλανήτη Γη, και τη ζωή στον πλανήτη Γη, και πόσο παράξενο και σπάνιο είναι αυτό, και στην έκταση του σύμπαντος, η ζωή πάνω στη Γη είναι κάτι ανεπαίσθητο. Και παρόλα αυτά, βρισκόμαστε στη μέση και μας έχει δοθεί η συνειδητότητα ότι είμαστε ζωντανοί και ότι είμαστε ανθρώπινα όντα. Πιστεύω ότι μια ιδέα που βρίσκεται στο Only Lovers Left Alive είναι να γιορτάσουμε αυτή τη συνειδητότητα. Ο χαρακτήρας της Eve αντικατοπτρίζει αυτή την ιδέα. Ο Adam είναι λίγο πιο αδύναμος και πιο ρομαντικός και απογοητεύεται από την ανθρώπινη συμπεριφορά, πράγμα που μου συμβαίνει κι εμένα. Ελπίζω το μήνυμα να είναι ότι πρέπει να γιορτάσουμε τη συνειδητότητα, τη ζωή και το γεγονός ότι είμαστε ζωντανοί. Ταυτόχρονα, δε νομίζω ότι θα ήθελα να είμαι ζωντανός για πάντα, καθότι ο θάνατος είναι μέρος του κύκλου, αλλά θα ήθελα να ζω πολύ περισσότερο.

Με τους χαρακτήρες να έχουν τόσο μακρά ιστορία, βλέπετε την ταινία σα χρονομηχανή;

Νομίζω πως θα ήταν λίγο αλαζονικό να τη χαρακτηρίσω ‘χρονομηχανή’. Στην ταινία υπάρχουν πολλές αναφορές σε άλλους καλλιτέχνες, στην επιστήμη, σε άλλα πράγματα, πολύ σημαντικά για μένα, αλλά νομίζω πως αν μπορώ να φτιάξω ένα φιλμ και να κάνω αναφορά σε κάποια πράγματα – υπάρχει αναφορά στον William Blake σε κάποιο φιλμ, και υπάρχει κάποιος στο Κάνσας, ή στη Λιθουανία που βλέπει την ταινία μου και δεν ξέρει τον William Blake και δείχνουν ενδιαφέρον, τότε νιώθω ότι έχουμε καταφέρει κάτι. Δεν μπορώ να το σκεφτώ τόσο ευρέως, αλλά αν έστω και ένα άτομο εμπνευστεί και ερευνήσει κάτι από την ταινία, τότε είμαι εξαιρετικά χαρούμενος που κάτι ενδιαφέρον πέρασε σε κάποιον άλλο. Αυτή είναι η μεγαλύτερή μου ελπίδα.

Και στην καινούργια ταινία υπάρχουν πολλές αναφορές στο Nikola Tesla. Αυτό συμβαίνει επειδή δεν είναι πολλοί αυτοί που γνωρίζουν για αυτή την ιδιοφυία; Και δεν το βρίσκετε ειρωνικό που η αυτοκινητοβιομηχανία του Detroit σκότωσε την ιδέα του για ηλεκτρικό αυτοκίνητο, και τώρα η πόλη βρίσκετε σε παρακμή, ενώ το όνομά του ζει ως μάρκα ηλεκτρικού αυτοκινήτου;

Υπάρχουν πολλά πράγματα σχετικά με τον Tesla που θα χαρακτηρίζαμε ‘ειρωνικά’. Αυτά που μας έδωσε είναι αμέτρητα. Δε θα είχαμε ασύρματα μικρόφωνα, δε θα είχαμε εναλλασσόμενο ηλεκτρικό ρεύμα, ή αυτού του είδους τον φωτισμό. Δε θα είχαμε τα περισσότερα από αυτά που θεωρούμε δεδομένα, τα οποία προήλθαν από τη φαντασία του Tesla. Και τελικά, o Tesla έμεινε απαξιωμένος. Αντιμετωπίστηκε σαν τρελός. Τον εκμεταλλεύτηκαν και του έκλεψαν τις ιδέες. Δεν τον σεβάστηκαν καθόλου, παρόλο που άλλαξε τον τρόπο που ζούμε. Το βρίσκω πολύ παράξενο και ατυχές, αλλά ο κύριος λόγος που πρέπει να θυμόμαστε ότι ο Tesla ήταν απαξιωμένος, είναι επειδή πίστευε ότι θα έπρεπε η ενέργεια να είναι δωρεάν για όλους, και έψαχνε να βρει τρόπους να καταστήσει τις πολεμικές επιχειρήσεις αδύνατες. Δεν ήθελε πολέμους, αλλά δωρεάν ενέργεια για όλους. Κι αυτό επειδή οι σημερινές κρυφο-φασιστικές εταιρίες μάς αρνούνται πράγματα, τα οποία είναι απολύτως εφικτά. Δε χρειάζεται να χρησιμοποιούμε αυτά τα οχήματα που καίνε ορυκτά. Υπάρχουν πολλές εναλλακτικές. Δε χρειάζεται να πληρώνουμε εταιρίες για ενέργεια. Υπάρχουν άλλοι τρόποι να γίνει αυτό, αλλά αυτό το μικρό ποσοστό που ελέγχει όλο τον πλούτο έχει αποφασίσει για μας. Πρέπει λοιπόν να σκεφτόμαστε τι ήθελε ο Tesla για μας και μετά να κοιτάμε τι έχουμε. Είναι μεγάλο ερώτημα το γιατί είναι έτσι τα πράγματα, και όχι αλλιώς. Είναι πολύ σημαντικός για όλους μας, για το πώς ζούμε, αλλά και οι ιδέες του είναι πολύτιμες, και έχουν γίνει αντικείμενο εκμετάλλευσης και τείνουν να ξεχαστούν. Αλλά δε θα ξεχαστεί. Ελπίζω.

Διαβάστε περισσότερα για: , , ,